Sep 30, 2012

The Immortals of Meluha (Review in Nepali)


अमिश त्रिपाठी को “शिव त्रिलोजी” आजकल निकै र्चचित छ . पहिलो किताब द इमोटल्स अफ मेलुहा मा शिव को कथा सुरु हुन्छ , जतिखेर शिव महादेव होइन , एक साधारण मानिस थिए . अमिश ले शिव र सति जस्ता प्रसिद्ध पत्र , जात भात जस्ता प्रचलित धारणा , र अयोध्या र सिन्धु घाटी जस्ता प्रचलित स्थान हरुलाई लिएर कथा लेखेका छन् , कथा मा यी चिर परिचित तत्वहरुको चित्रण भने फरक फरक किसिमले गरेका छन् .

प्रथमतस् स्थान . मोहेन्जो दारो र हरप्पा सहरमा भेटिने सिन्धु घाटि को विलुप्त सभ्यता लाई धेरै जात जाती ले आफ्नो भनि दावा र्गने गरेका छन् . त्यसै मध्ये एक अमिश पनि र्पछन , उनले सिन्धु घाटी का वासिन्दालाई लाई “राजा राम” को पूजा र्गने सनातन र्धमी का रुप मा चित्रण गरेका छन् . यसै क्रम मा उनले मोहेन्जो दारो लाई मोहन (जो (दारो र्अथात् मोहन को मंच , र हरप्पा लाई हरि (युप र्अथात हरि को सहर भनेर पुरै संस्कृत नामाकरण गरिदिएका छन् .


उत्खनन मा देखिएका अनुसार यी सहरमा धनि र गरिब का बस्तीमा फरक थाहा पाइन्दैन , र साफसफाई र जलनिकास को अत्याधुनिक व्यवस्था थियो . यी सबै पक्ष लाई अमिश ले आफ्नो कथा मा समेटेका छन् , तर आफ्नै काल्पनिक रूपमा . अमिश को कथा अनुसार जलनिकास को विशेष प्रयोजन छ स् सोमरस पिएपछि जिउ बाट पसिना आउने र त्यो पसिना विषालु हुने हुनाले हरेक घरमा सबै सुविधायुक्त स्नान गृह को व्यवस्था गरिएको हुन्छ . त्यस्तै , सिन्धु घाटि को लिपि अहिले सम्म पढ्न सकिएको छैन , र त्यहाँ भेटिएका विभिन्न चित्र हरु नै त्यो लिपि का अक्षर हुन् कि भन्ने अनुमान लगाइएको छ . अमिश ले भने सिन्धु घाटि को सबै भन्दा प्रसिद्ध साँढे को चित्र लाई क्षत्रीय को एउटा जाती को प्रतिक चिन्ह बनाइदिएका छन् .

साँढे को चित्रण अमिश ले गरेको सनातन र्धम संस्कृति को नौलो चित्रण को एउटा उदाहरण पनि हो. अमिश को मेलुहा मा व्यक्ति ले जात आफै छान्न पाउने परम्परा छ . र जात भित्र पनि उप जात का विभिन्न प्रतीक हरु मध्ये साँढे एक हो . मयुर, हाँस जस्ता अरु हिन्दु र्धम का प्रचलित जीव हरुलाई पनि जात का प्रतिक मानिएको छ.

अमिश को कथा हजारौं र्वषा अगाडी को भएतापनि “डाक्टर ”, “इम्मिग्रेशन ”, “भोट ” र “इन्र्फम्ड चोइस ” जस्ता नया शब्द हरु यसमा छ्यास छ्यास्ती पाइन् छन् . आधुनिक पाठक ले सजिलै बुझुन भनेर हो , वा यस्ता शब्द को प्राचिन रुप नभएर यस्तो प्रयोग गरिएको हो , थाहा पाउन सकिएन . त्यस्तै, शक्ति र पैसा मा कुनै एक र्वग ले एकाधिकार जमाउने र अरु र्वग लाई अवसर नदिई आफ्नै वंशज लाई जन्मजन्मान्तर सम्म फाइदा पुग्ने समाजशास्त्रीय विचार धारणा आजकाल हावी छ . त्यसै कारण ले होला , अमिश ले आफ्नो कथा मा यो समस्या को समाधान र्गन खोजेका छन्. मेलुहा मा “मैका ” प्रणाली लागु गरिएको छ . यस अनुसार , र्गभधारण गरेपछि हरेक महिला छुट्टै ठाउं मा गएर बच्चा लाई जन्म दिन्छिन , र त्यो बच्चा गुरुकुल लाई जिम्मा लाएर घर र्फकिन्छिन. बच्चा का आमा बाबु को हुन् कसैलाई थाहा दिई दैन , र पछि उमेर पुगेपछि बच्चा ले आफ्नो योग्यता अनुसार जात आफै जात छान्छ. त्यसपछि बच्चा चाहने जो कोहिले पनि आफ्नो जात को बच्चा रोजेर लैजान सक्छन .

वंशानुगत विशेषाधिकार को समस्या समाधान गरेपनि यो प्रणाली का अरु धेरै समस्या हरु भने छन् , जुन किताब को अन्त्यमा खुल्दै जान्छन . के अमिश ले सबै समस्या को समाधान र्गने प्रणाली पनि देखौना सक्छन ? त्यो शायद अन्तिम पुस्तक पढेपछि मात्रै थाहा पाइएला .

कति ठाउं मा अमिश ले पुराना धारणा लाई पुर्नाविवेचना पनि गरेका छन् . हिन्दु र्धम अनुसार एक पटक मानिस को जन्म लिएर राम्रो र्कम कमाई सकेपछी बल्ल ब्राह्मण भएर जन्मन पाइन्छ , र दुइपटक मानिस भैसकेको हुनाले ब्राह्मण लाई द्विज भनिन्छ . तर अमिश का अनुसार भने सोमरस पिएका मानिसहरुको आयु लम्बिने हुनाले उनीहरुले पुर्नजीवन पाएझैं हुन्छ . ब्रह्मा ले सब भन्दा पहिले सात ब्राहमण लाई सोमरस पिलाएका हुनाले यी पुर्नजीवित ब्राहमण लाई द्विज भन्न थालियो .

पात्र को कुरा र्गनु र्पदा , शिव र रुद्र लाई छुट्टा छुट्टै समयमा बाँच्ने अलग पात्र को रुप मा उभ्याएर अमिश ले हिन्दु र्धम का महान देवता को पहिचान मा नै प्रश्न उठाएका छन् . यो प्रश्न प्रचलित हिन्दु र्धम को अध्ययन भित्रै र्पने भएपनि महादेव का पनि विष्णु का झैं अवतर , र विष्णु का वायुपुत्र नामक वंशज भने अन्त कतै सुनिएका छैनन् . त्यस्तै , मेलुहा मा टेबल मा बसेर खाना खाने चलन , लूला लंगडा , रोगी र अभागी लाई विर्कम को संज्ञा र अछूत को व्यवहार , र क्षत्रीय को प्राण भन्दा पनि प्यारो “भ्राता ” प्रणाली हाम्रो परिचित मिथक भित्र र्पदैनन् . हुन त इतिहास , मिथक र भगवान को नया परिभासा पेश र्गन लेखकलाई पुरा छूट छ , तर त्यस पछि कथा मिथक र इतिहास भन्दा बाहिर पुग्छ र काल्पनिक कथा बन्न पुग्छ .

यतिबिघ्न नया कथा र संस्कृति कथामा उर्ताने हो भने भने चिर परिचित पात्र र संस्कृति नै किन रोजेका होलान ? यो प्रश्न विचारणीय छ . शायद शृंखला का तिनै पुस्तक पढिसकेपछि यो भेद खुल्नेछ . अन्त्यमा भन्नु र्पदा , अमिश को कथा मा पुराण का शिव र सति लाई खोज्नु व्र्यथ छ . तर नया कथा भनेर पढ्ने हो भने कथा निकै रोचक छ . दक्ष्ािण एशिया मा फ्यानटासी को प्रयोग कम हुने र्गदछ , र त्यस माथि पनि “युटोपिया ” र्अथात आर्दश समाज को विस्तृत चित्रण त झनै कम पाइन्छ . अमिश ले यी दुवै टेक्निक्लाई राम्रो संग प्रस्तुत गरेका छन् . सबै भन्दा राम्रो पक्ष , अमिश ले कथानक का साथै हिन्दु र्धम को र्दशन लाई पनि समेटेका छन् , र बहस को माध्यम बाट बारम्बार जात , र्कतव्य , र्धम , देवत्व जस्ता विषयमा भिन्न भिन्न मत प्रस्तुत र्गदछन . कथा साहसिक र रोमान्चक भए पनि यसको मुख्य सार भने र्दाशनिक नै देखिन्छ .

Sep 16, 2012

Disneyfication of Little Mermaid


Many people equate fairytales with folktales, but contrary to popular perception, all folktales are not fairytales. Folktales are orally passed down stories (the emphasis being on “folk”), and can be of any theme. Any story, original or folk, that contained folktale characteristics like magic and talking animals used to be called a fairytale. Today, the term “fairytale” has taken a different meaning altogether. The new “fairytale” is a genre more or less created by Disney, recognized by pretty dresses, beautiful faces, and happy endings. Because Disney picks famous folktales like Snow White and Cinderella, and bends them out of shape to create “fairytales”, it creates the impression that all folktales are fairytales.

A case in point is Hans Christian Andersen’s original story “The Little Mermaid.” Though it fits the old definition of fairytale because of its supernatural elements, it certainly does not fit the definition of the modern “fairytale”.  Let us see how Disney made a modern fairytale of it. When Andersen’s heroine, the Mermaid, fell in love with a human prince, she traded with a witch, giving away her voice for legs. The witch warned her that each step with her new legs would give her “pain from a thousand needles”. In the corresponding scene, instead of feeling pain, the movie’s heroine Ariel simpers in a skimpy feather outfit. The Little Mermaid exercised her free will by choosing pain to gain something, a realistic reflection of the difficult choices we make in real life. In contrast, the movie portrays a glamorized choice where Ariel has nothing to lose.
Skimpily clad Ariel

The movie continues its glamorization by bringing in the witch as the villainous bride, who uses Ariel’s voice to seduce the prince Eric. They are about to get married when Ariel intervenes and breaks the witch’s necklace containing her voice. Eric finally recognizes her and kills the witch. Ariel’s father makes her human so that she can marry Eric. The loss of Little Mermaid’s voice is often interpreted symbolically as women’s loss of rights in love, but the movie loses this symbolism by giving Ariel’s voice back to her.
Ariel getting married to Eric

In contrast, the original story continues its somber theme: the prince loves the Mermaid like a sister, but marries someone else. (The witch is nowhere in sight.) According to the contract with the witch, the Mermaid knew that she would turn into foam after the prince got married. At great personal cost, her sisters go the witch and exchange their hair for a knife with which to murder the bride. However, the Mermaid hears the prince uttering his bride’s name in sleep, and she cannot bring herself to do it. She throws away the knife instead, and turns into foam.
By refusing to kill the bride, the Mermaid decided to give up on the prince, for whom she gave up her voice in the first place. Such situations where one learns from the past, and backtracks on earlier decisions, are common in life, and this we cannot find in the syrupy and improbable movie. While the print version impresses the fact that choices have consequences, and that all our choices might not turn out in our favor, the movie would have us believe all our choices will turn out right. It promotes the romantic but impractical notion that all love is true and will be reciprocated.
Apart from these major variations, the movie contains many minor variations: a watered down portrayal of mer-people, devoid of their history and mythology that lends a richness to Andersen’s story, sexualization of the Little Mermaid who flaunts a sea shell bikini nowhere to be found in Andersen’s version. The Mermaid had won the prince over with her devotion, but in the movie, Eric’s love for Ariel is based on sensual attractions. At first, he is in love with her voice, then with her beauty, and finally with the witch’s voice. This takes the story from an essentially emotional level to a physical level.
Uber sexualized little mermaid in sea shell bikini

There is no doubt that Disney’s movie is far more influential than Andersen’s story. When I type Little Mermaid in Google, it suggests songs, scenes, quotes, characters, and coloring books from the movie before it suggests Andersen, the writer. The Little Mermaid was one of Disney’s landmark successes, and Disney continues to milk it by casting Ariel in its “Disney Princesses” series aggressively marketed to young girls.
Ariel placed prominently among Disney Princesses

Ironically, Andersen had an aversion to children. When Andersen was still living, his statue was commissioned. The artist submitted a sketch of the statue with Andersen surrounded by children, which agitated Andersen very much because he never interacted with children in real life. Formally, he stated politely that the statue was inappropriate because his stories were not meant for children; only mature readers could understand the full import of his themes. My sister and I remember being read Andersen’s “The Little Match-girl” by our mother, after which we cried ourselves to sleep. (Mother never read to us again). No, that story of a little girl abused at home, selling matches that nobody buys, and freezing to death, is certainly not for children.
In contrast, Disney’s movie is acutely tailored to fit their target audience of pre-teens who idolize teenagers. Ariel is portrayed as a stereotypical rebellious teenager. Her father disapproves of humans in a typical filmy manner, her family “doesn’t understand” her, but she flouts them, and in the end, love conquers all. This clichéd version misses out on the more realistic and poignant family relationships portrayed in print. The Mermaid bonds closely with her grandmother, father, and sisters, all of whom are very concerned for her. Her father and grandmother make the effort to swim to land just to see her, and her sisters, of course, make a heartrending sacrifice for her.
Coming back to Andersen’s statue, the first draft was rejected, and a new statue was commissioned instead. That particular statue is still standing, and it shows Andersen reading alone. If Andersen found out about the flimsy version of his story that is immensely popular with children, I am sure he would turn in his grave!
This too would make him turn on his grave, i m sure

Sep 8, 2012

Beautiful Dolpa


एकादेशमा एउटा दिगर्जी भन्ने गाउँ थियो. त्यो गाउँका मान्छेले एउटा गुम्बा बनाउने इच्छा गरे. उनीहरु दिनभरी गुम्बा बनाउँथे, तर राती सधैं राक्षसहरु आएर भत्काईदिन्थे. कति गर्दा पनि गुम्बा नबनेपछि उनीहरुले गुरु रिम्पोचेको सल्लाह लिए. गुरुले उनीहरुलाई भन्नुभो: यहाँ देखि धेरै पर एउटा एकान्त ठाउँ छ, जहाँ कोही राक्षस पुग्न सक्दैन,  त्यहाँ गएर गुम्बा बनाऊ. नभन्दै गुरुले भनेको ठाउँ राक्षस पनि पुग्न नसक्ने थियो: त्यहाँ पुग्न ५,००० मीटरको लेक चढ्न पर्थ्यो, र त्यहाबाट निस्किन दुइ चोटी ५,००० मीटर भन्दा माथी उक्लिनु पर्थ्यो. बस्ती पातलो थियो, पानी नपर्ने भएकाले उब्जनी थिएन, जाडोमा हिउँ पनि पर्ने भएकाले त्यहाँ कमै मान्छे बस्थे. गाउँलेहरुले गुरुको सल्लाह अनुसार त्यहिँ गुम्बा बनाए र देवताहरुलाई स्थापना गरे. सबैभन्दा महत्वपुर्ण देवताहरुलाई महंगा लुगा लगाई दिएको हुनाले यो गुम्बालाई सबैभन्दा महत्वपुर्ण गुम्बा ठानियो. गुम्बा को नाम 'शे' अर्थात ठुलो गुम्बा राखियो. यसरी गुम्बा बनाई गाउँलेहरु आफ्नो गाउँ फर्किए. तर अचम्म, उनीहरु गाउँ फर्किदा त उनीहरु भन्दा पहिले नै गुम्बाका देवताहरु उडेर त्यहाँ पुगिसकेका थिए. गाउँलेहरु फेरी देवताहरुलाई लिएर गुम्बामा फर्केर गए, र फलाम का सांग्लाले देवताहरुलाई बाँधेर फर्किए. र यसरी शे गुम्बा को स्थापना हुन गयो. 

डोल्पाको शे गुम्बा पुग्दा त्यहि पुरानो कथाको ठाउँ पुगे जस्तै लाग्छ : ,००० मीटरको बाटोशान्त वातावरण, कलकल बग्ने सफा खोला, सानो उपत्यकामा खोलाको पानीले माने घुमाईरहेका, अलिअलि घाँस मात्र भएको बन्जरमा भेडा चरिरहेका, र बीचमा सानो थुम्कामाथि एउटा सजिसजाउ गुम्बा. बुद्ध, तारा सरस्वतीका थान्काले भित्ताहरु मनमोहक देखिन्थे भने सुन चाँदीको जलप लगाएका मुर्तिहरु हेर्न लायक थिए.

शे गुम्बा पुगेपछि त्यहाँ अर्को समूहको गाइडले मलाई  शेको कथा सुनाउनुभयो. पछि फेरी गुम्बा का पुजारी संग पनि गफ्फियौं. कथामा भनेझैं बहुमुल्य मुर्तिहरु, जुम्ला को राजा को ठिटिंग (तरबार ) पनि वहाँले देखाउनुभो र दुखेसो पोख्नु भयो, "यता तिर मुर्ति चोरी हुने निकै डर हुन्छ, धेरै गुम्बा का मुर्ति चोरी भैसके, शे गुम्बा को अहिलेसम्म केहि चोरी भएको छैन, यहाँ धेरै कीमती सामान छन तर यहाँ निकुन्जको कोहि उल्डेन आउँदैन, कोहि रेन्जर आउँदैन, हाम्रो केटाकेटीले सरकारी कर्मचारी बाघजस्तो हुन्छ कि भालुजस्तो हुन्छ, चिनेको छैन..." 
वहाँको अभिव्यक्ति को नौलो तरिका मलाई निकै रमाइलो लाग्यो.
 
तानको सक्रियतामा नयाँ ट्रेकिंग रुट खोज्ने क्रममा जुम्ला र डोल्पा को यात्रामा धेरै सुन्दर ठाउँहरु देख्ने मौका पाइयो: शे फोक्सुन्दो को गहिरो नीलो रंग, त्यसमाथि परेको बादल को छायाँ, झार, पात,बुट्यान सम्म नहुने बन्जर पहाड, समुद्रको छाल जस्तो तरेली परेको देखिने राता पहाड, चट्टानै चट्टान को बीचमा फुल्ने फूल, दुइ दुइ घण्टा को अन्तराल मा भेटिने सुन्दर झरना, भुइँभरि फुलेका सप्तरंगी फूल, दुइ पहाड को बीचबाट कहिले साँघुरो, कहिले फराक हुँदै बग्ने, कैले अदृश्य भएर सुसाएको मात्र सुनिने खोला.... सबै दृश्यले मनमा गहिरो छाप पारे. यसका साथै मध्यपश्चिममा भेटिएका मानिसहरुको मिठो बोली,  नौलो जीवनशैली पनि उत्तिकै यादगार थिए.
 
कोहि उल्ड़ेन (वार्डेन) र रेन्जर नपुग्ने ठाउँ भएकाले होला, बाँकीको नेपाल बाट पुरै अलग्गिएका यी छेत्रमा पृथक संस्कृति पनि विकसित भएको रहेछ. 
चोत्रो भन्ने गाउँमा हरेक घरमा रंगीबिरंगी बुद्धिस्ट झन्डा फ़र्फ़राइरहेका थिए. 
 "यहाँ कुन जाती का मान्छे बस्छन ? के धर्म मान्छन? लेख्नुभो? " साथी दुर्गाले सोध्नुभो.
"अरु त था छैन, धर्म चाहिँ पक्कै बुद्धिस्ट हो, झन्डा हेरेरै था हुन्छ," मैले भनें. 
"अन्दाज गरेर हुदैन, सोध्नु पर्छ" 
हामी नजिकैकी महिलासंग गफ गर्न थाल्यौं. 
"तपाईंहरु के धर्म मान्नु हुन्छ ?" मैले सुरुमै सोधिहालें.
"हामी बुद्धिस्ट हो " महिला ले भनिन. 
त्यति भनिसकेपछि अरु केहि सोध्नु पर्ला जस्तो लागेन, र म ढुक्क परेर बसें. तर साथीले भने छोड्नु भएन. "तपाईंहरु के जाती नि?" वहांले थप्नुभो. 
"हामी छेत्री हो" उत्तर सुनेर म छक्क परेर ती महिलालाई हेरें. चिम्से आँखा, थेप्चो नाक, छेत्री भन्दा मंगोलियन बढी लाग्ने अनुहार. त्यसमाथि घांटीमा मुगा को माला. 
"अनि छेत्री पनि बुद्धिस्ट हुन्छन त?"
"हुन्छ, हामी त पहिला देखि बुद्ध धर्म मान्ने हो," हामी संग बोल्दा बोल्दै उनी आफ्ना छोरा छोरी संग बोल्न थालिन, हामीले नबुझ्ने भाषामा.
"के भाषा बोल्नुभाको ?" मैले सोधिहालें.
"टिबेटन हो" नजिकैका युवकले उत्तर दिए.
"अनि बिहामा, मर्दा पर्दा, लामा बोलाउने कि पन्डित?" साथीले फेरी कुरा पछ्याऊनुभो.
"लामा आउँछ."
"अनि सिन्दूर पोते लाउनु हुन्छ कि हुन्न?" मैले थपिहालें.
"लाउँछौं "
"अनि लामाले पनि सिन्दूर पोते लाइदिन्छ त ?" साथीले अचम्म मान्दै सोध्नुभो.
"लाउँदैन, पछी हामी आफै लगाउँछौं " उनले यसरी भनिन मानौ यसमा कुनै अचम्म छैन. 
"तपाईंहरु छेत्री भए पनि बुद्धिस्ट हुनुहुँदो रहेछ, हामी जस्ता हिन्दु छेत्री संग बिहा-बारी गर्नु हुन्छ कि हुन्न? "
"हुन्छ नि, किन नहुनु, हामी पनि भान्सामा बसेर खाने जात हो," उनले उत्तर दिईन.
 
बुद्ध र लामा मान्ने अनौठा छेत्रीसंग भेटेर हामी छक्क पर्यौं. हामीले पछि थाहा पायौं, चोत्रो त हिमाली छेत्र को सांस्कृतिक सम्मिश्रण को एउटा उदाहरण मात्र रहेछ. त्यसपछि धेरै ठाउंमा यस्ता सम्मिश्रणका अनेक रुप देखिए. झ्याकोट मा हरेक हिन्दु घरबाट बुद्धिस्ट झन्डा फर्फराईरहेका थिए (यस पाली चाहिँ सोधेर नै पक्का गर्यौं, प्राय घर हिन्दु धर्मावलम्बी कै थिए ). नौलीगोठको होटेलका शेर्पा साहुजी दौरा सुरुवालमा सजिएका थिए. "किन आफ्नो लुगा छोडेर यस्तो लाउनु भएको ? " हामीले सोध्यौं. "परिवेशमा मिल्न " उनले मुस्कुराउँदै भने.   
 
जुम्ला को बल्यांग्रा लेक कटिसकेपछी हामी एकछिन आराम गर्दै थियौं. त्यहाँ नजिकै तिन जना मानिसहरु भैंसी चराउँदै बसेका थिए. दुइजनाले बाहुन र एक जनाले पुन भनेर आफ्नो परिचय दिए. जिल्ला भन्दा बाहिर कहिले नगएका भन्ने उनीहरु पालैपालो एउटी चुरोट पास गर्दै खाँदै थिए. तपाईंहरु चुरोट बार्नु हुन्न रहेछ, भात पानी चाँही बार्नु हुन्छ कि हुन्न नि ?” मैले सोधें.

बारदैनौएकजनाले भन्नुभो. “कीरा खोज्न माथि माथि लेकमा जानु पर्छ, बारेर साध्य नै भएन ”.
गाउँमा कसैले पनि बार्नु हुन्न हो ?”
कोइ कोइ पुराना मान्छेले बार्छन, होइन भने धेरैले छोडीसक्यौं
ओहो, यस्तो विकट गाउँमा पनि यस्तो उदार सोच ! तपाईंहरुलाई कस्तो लाग्छ आफुले जात भात बार्न छोडेको कुरा ?”
हामीलाई यहि राम्रो लाग्छ हजुर, यहि ठिक  ”.
वहाँहरु केहि महिनाको लागि गोठ सारेर घर परिवार छोडेर आफुहरु मात्र लेकमा बस्नुभएको रहेछ
"तपाईंको गाउँबाट यहाँ आउन कति समय लाग्छ ?" मैले सोधें
एक्लै आउंदा आधा दिनमा पुगिन्छ, लछिमी सित आउंदा दुइ दिन लाग्यो" एकजनाले भने.
हजुर? अनि कोइ आइमाई मान्छे छैनन् भन्नुभाको होइन  ?”
छैनन्, छैनन्, लछिमी सित दुइ दिन भनेको”. 
मैले भने अझै कुरा बुझिन. निकै बेरहजुर ? हजुर ?” भनेर सोधेपछि बल्ल साथीले बुझाउनुभो : गाईसंग हिन्दा दुइ दिन लाग्ने रहेछ ….
 
ठाउँ अनुसार बेग्ला बेग्लै भाषा हुने भएकोले होला, यस्ता भाषिक कठिनाई निकै पल्ट दोहोरिए. तल र माथि लाई तली तली र हाब्री हाब्री, दायाँ र बायाँ लाई स्याला र पाडा, जस्ता स्थानीय शब्दहरु बुझ्न नै हामीलाई निकै समय लाग्यो. चार जना महिलाले म र महिला साथी शान्तालाइ बातै पिच्छे सर भनेकोले निकै अप्ठ्यारो लाग्यो. 
त्यस्तै जुम्लाको खलंगा बजारबाट उकालो लाग्दा पहिलो पटक घोडा र खच्चर का ताँती देखेर हामी दङ्ग परेर हेर्दै थियौं, क्याराभान फिल्मको कुनै दृश्य देखे जस्तै लागिरहेको थियो.. एउटा समूहसंग कुरा गरेर थाहा भयो, वहाँहरु ४ दिनको बाटो काटेर "जुम्ला" मा किनमेल गर्न आउनुभएको रहेछ. त्यसपछि को अर्को समूह घोडालाई चर्न छोडी दिएर सुस्ताईरहेका थिए. उनीहरु संग पनि गफ गरिहालौं भनेर मैले सोधें: "तपाईहरु कहिले कहिले जुम्ला आउनु हुन्छ?"
"अँ, कहिले कहिले आउँछौं" एक जनाले जवाफ दिए. 
हाम्रो हिड्ने बेला भैसकेको थियो, आफ्नो कुरा बुझाउन नसकेकोमा हाँस्दै हाँस्दै म बाटो लागें.
त्यस्तै एकदिन जाजरकोट बाट आएको एउटा समूह संग भेट भयो. सबैजनाले डोकोमा टन्न भारी बोकेका थिए
डोकोमा के  ?” मैले सोधें. “बिषादी हो ” एकजना भाइले भने.
कस्तो बिषादी ? बिष भनेको ?” यार्सागुम्बा जस्तो दुर्लभ जडिबुटी पाइने ठाउँमा बिष जस्तै कडा जडिबुटी  पनि  पाइन्छन होला, मैले अनुमान लगाएँ..
बिष होइन, बिषादी हो बिषादी, चाउ चाउ, बिस्कुट, यस्तै सामान हरु, बेच्न लगेको.” अरु निकै गफ गरे पनि बिषादी भन्ने शब्द को अर्थ मैले थाहा पाउन सकिन, घर आएर शब्दकोश पल्टाउंदा पनि त्यो कतै फेला परेन.
कति ठाउँ मा त भाषा को मात्रै होइन सूचना को पनि धेरै कन्फ्युजन भयो.
यता झिंगा को व्यापार हुन्छ ” हामी गफ गर्दै हिंड्दै थियौं.
कस्तो झिंगा को व्यापार ?”
मान्छे आउँछन, झिंगै झिंगा भएको केटा केटीको फोटो खिच्छन, 'हेर्नोस यहाँ को गरिबी', भनेर लगेर हजारौं मा बेच्छन, अनि भएन झिंगा को व्यापार ?”
यस्तै गफ गर्दै जाँदा निकै धेरै झिंगा भएको ठाउँ बास बस्न पुगिएछ. फेरी झिंगा को व्यापार को कुरा उठ्यो. “कस्तो झिंगा को व्यापार भन्नुभाको दाई ?” होटेलकी बहिनीले सोधिन. “मलाई भानिरख्नुस, अर्को वर्ष आउँदा दुइ क्विन्टल जम्मा गरेर राखिदिन्छु .
त्यस्तै गरि, अर्को दिन जुम्लाको धानको कुरा निस्क्यो. संसारमै सबै भन्दा उचाईमा धान खेती जुम्लामा हुने रहेछ, किनकि अरु ठाउँमा यति उचाईमा सिंचाईको अभाव हुन्छ. जुम्लामा भने हिमालबाट तिला जुवा नदी बग्दै आएर प्रशस्त पानी पाइने रहेछ. जुम्लाको कालो मार्सी भन्ने धान अन्त नफल्ने हुँदा यसको निकै माग हुने रहेछ.
था , जुम्लामा यति चिसो हुन्छ, धान उमार्ने बेला मा भुइँ चिसो भएर मान्छे हरु रातभरी खेतमै सुत्छन्, भुइँ तताउनलाई, नत्र बिउ नै उम्रिदैन !!!”
हुन मलाई धान खेती बारे खासै केही थाहा छैनतैपनि धान रोप्न यति गार्हो पर्ने सुनेर म अचम्म परें. स्थानीय मान्छेलाई सोधिहालौँ भनेर किचेन को भाई संग कुरा गर्न थालें.
धान रोप्ने बेला मा हिलो मा सुत्ने गरेको हो ?”
अँ... कहिले काहीं ” उसले अन्कनाउँदै भन्यो 
अनि तेसो गरेन भने धान उम्रिदैन हो ?”
अँ ….खोईई......
यत्तिकै मा साथी भागवत ले आएर सोध्नुभो : “अनि यो खेतमा सुत्ने चैं धान उमार्नलाई हो कि रमाइलोलाई हो ?”
रमाइलो गर्ने हो ” बल्ल भाइले हाँस्दै भने. पछी थाहा पायौं, धान रोप्ने बेलामा हिलोमा खेलेर रमाइलो गर्ने चलन रहेछ,  त्यसलाई चोपाया भनिदो रहेछ. धन्नप्राचीन कृषि प्रविधि ” को बारेमा गलत सूचना बोकेर आइन, खुसि लग्यो.
अन्त्यमा, डोल्पा पुगिसकेपछि डोल्पाका प्रख्यात व्यक्तित्व थिन्ले लाई कसरी बिर्सिने ? थिन्लेलाई भेटेर हामी पालैपालो फोटो खिच्दै थियौं. फोटोग्राफर दाई छेउमा पुगेपछि थिन्लेले भनेअब मोटे संग पनि खिचौं ”
मोटे ” दाईलाई हामीले जिस्काउँदै थियौं, तर थिन्लेले भने नहाँसी आफ्नो कुरा भने : “ अहिले दुब्लो छु नानी, बिरामी भएर दुब्लाएँ. तर पनि मोटाउने हो अब मोटे जस्तै हुने हो.” ७१ वर्ष का वृद्धको आशावादी कुराले त हाम्रो थकान नै मेटिए झैँ भयो.

All pictures by Prakash Khadka

There was an error in this gadget

Followers